|
 درس چهاردهم : نظارت همگاني
|
|
هدف کلي :آشنايي با اصل امر به معروف و نهي از منکر ، براي کسب آمادگي جهت انجام دادن صحيح آن |
مرور بر مفاهيم :
|
|
1. جامعه انساني يک واحد به هم پيوسته و سرنوشت اعضاي آن به هم وابسته است .
2. افراد جامعه انساني نمي توانند خود را از ديگران جدا کنند و فقط به منافع خود بينديشند .
3. دو وظيفه ي مهم مسلمانان عبارت است از :
- دعوت يکديگر به خير و نيکي
- امر به معروف و نهي از منکر
4. مسلمانان بايد مانع ترک واجبات و انجام گناه در جامعه شوند .
5. امر به معروف و نهي از منکر سبب نظارت همگاني است .
6. واجب شدن امر به معروف و نهي از منکر شرايطي دارد .
7. امر به معروف و نهي از منکر مراحل و مراتبي دارد .
8. انتخاب روش هاي درست براي انجام امر به معروف و نهي از منکر بسيار مهم است .
9. انگيزه ي اصلي نهضت امام حسين (ع) انجام دادن وظيفه ي امر به معروف و نهي از منکر بود . |
« سوره شريفه ي آل عمران ، آيه ي 102 تا 105 »
|
|
1. روزي رسول خدا (ص) به يارانش فرمود : « مردم يک جامعه مانند سرنشينان کشتي اند . اگر کسي جايي را که نشسته ، به بهانه ي اين که جاي خودش است ، خراب کند ، نه تنها خودش بلکه همه را غرق خواهد کرد . »
2. هدف رسول خدا با بيان اين مثال ، بيان هدف واحد و مسئوليت مشترک در ميان افراد يک جامعه بود .
3. شباهت ميان سرنشينان کشتي و مردم يک جامعه :
- بيان هدف واحد و مسئوليت مشترک در ميان افراد يک جامعه
- هدف واحد دارند .
- به راهنما و هدايت کننده نياز دارند .
- در حفظ و سلامت جامعه مسئوليت مشترک دارند .
- با وجود استقلال در بعضي امور شخصي حق آسيب رساندن به پيکر جامعه را ندارند .
• مثال پيامبر اکرم (ص) ، پيوستگي زندگي اجتماعي و رابطه ي زندگي انسان ها با يکديگر را نشان مي دهد .
4. دو مسئوليت اصلي انسان مسلمان :
- دعوت يکديگر به خير و نيکي
- امر به معروف و نهي از منکر
5. هدف مشترک امت اسلامي رسيدن به رستگاري و سربلندي جامعه اسلامي است .
6. ويژگي ها و ثمرات دعوت به خير و نيکي عبارتند از :
الف) دعوت به خير و نيکي قبل از امر به معروف است.
ب ) براي آشنايي و تشويق و ترغيب ديگران به خوبي هاست تا ميدان بر بديها تنگ شود و تمايل به سوي آنها کاهش يابد .
ج ) هم سلامت جامعه را دوام مي بخشد و هم به تعالي آن کمک مي کند.
د ) به عنوان پيشگيري ،مانع گسترش گناه مي شود .
هـ ) نياز به درون (امر به معروف و نهي از منکر )را کم مي کند .
7. از ديدگاه امام صادق (ع) موثرترين راه فراخواني به خير و نيکي دعوت عملي است .
8. از ثمرات دعوت عملي :
- دعوتي پر جاذبه است .
- انسان ها زيبايي و خير واقعي را مشاهده مي کنند و به راستي و درستي دعوت کننده ايمان مي آورند .
- برترين نوع دعوت است .
9. دعوت به خير وظيفه ي اسلامي است و دعوت عملي برترين نوع دعوت است .
10. با اين که دعوت به خوبي ها و نيکي ها ، گرايش به آن ها را در مردم افزايش مي دهد و زمينه هاي گناه را کم مي کند ، اما همواره افرادي هستند که از فرمان هاي الهي سرپيچي مي کنند و مرتکب گناه مي شوند . به علت ارتباط و پيوند عميق ميان انسان ها و تاثير پذيري فراواني که از يکديگر دارند ، در صورتي که در مقابل گناهکار اقدام مناسب نشود ، رفتار او مانند يک بيماري مسري به ديگران سرايت مي کند .
• اين اقدام مناسب همان « نظارت همگاني » است که به صورت « امر به معروف و نهي از منکر » در جامعه ي اسلامي به اجرا در ميآيد .
11. قوم بني اسرائيل هم در زمان حضرت داود (ع) و هم در عصر حضرت عيسي (ع) راه نافرماني از خدا را پيش گرفتند و چنان در گناه غرق شدند که مورد لعن اين پيامبران بزرگ واقع شدند . امام صادق (ع) درباره ي اين افراد مي فرمايد :
گروهي از اينان هرگز در کارهاي گناهکاران شرکت نداشتند اما هنگامي که آن ها را ملاقات مي کردند ، به روي آن ها مي خنديدند و با آنان مانوس مي شدند .
12. ثمرات امر به معروف و نهي از منکر از ديد امام باقر ( ع) :
- همه ي واجبات با آن برپا مي شود .
- به وسيله ي آن امنيت برقرار مي گردد .
- کسب و کار مردم حلال مي شود .
- حقوق افراد تامين مي شود و در سايه ي آن آباداني مي آيد .
- از دشمنان انتقام گرفته مي شود .
- کارها روبه راه مي گردد .
13. شرايط وجوب امر به معروف و نهي از منکر :
- بداني چيزي را که شخص ترک کرده و انجام نداده ، از واجبات است و يا آنچه را انجام داده ، از محرمات است .
- بداند که شخص گناه کار تصميم دارد گناه خود را ادامه دهد . پس اگر نداند يا گمان کند يا احتمال بدهد که تکرار نمي کند ، امر به معروف يا نهي از منکر واجب نيست .
- احتمال بدهد امر و نهي اوموثر واقع مي شود و اگر بداند که با تغيير روش ، امر ونهي او موثر واقع مي شود ، بايد سعي کند روش خود را تغيير دهد تا امر به معروف و نهي از منکر داراي تاثير باشد .
- بداند که در اين امر و نهي مفسده اي نيست . پس اگر بداند يا احتمال بدهد که امر و نهي او ضرر جاني يا آبرويي يا مالي قابل توجه دارد ، واجب نيست .
14. اگر انجام يک معروف يا ترک يک منکر از اموري باشد که خداوند به آن اهميت زياد مي دهد ، مثل اصول دين يا مذهب و حفظ عقايد مسلمانان و قرآن مجيد يا احکام ضروري دين ، بايد اهميت آن را جدي تلقي کنيم ؛ زيرا ممکن است به خاطر برپاداشتن يک معروف مهم يا احکام ضروري دين ، بايد اهميت آن را جدي تلقي کنيم ؛ زيرا ممکن است به خاطربرپاداشتن يک معروف مهم يا از بين بردن يک منکر بزرگ ، پذيرش بسياري از ضررها واجب شد . امام حسين (ع) و يارانش براي حفظ اسلام و از بين بردن ظلم و فساد بني اميه جان خود را فدا کردند و آن مصيبت بزرگ را تحمل نمودند .
15. مراحل امر به معروف و نهي از منکر :
- مرحله ي اول : با شخص گناهکار طوري عمل شود که بفهمد اين عمل به خاطر گناه او بوده است ؛ مانند اين که از او روي بگردانيم يا به او اخم کنيم يا دوستي با او را ترک کنيم .
- مرحله ي دوم : با زبان ، او را امر يا نهي کنيم و اگر احتمال مي دهيم با موعظه و نصيحت از گناه دست بر مي دارد ، لازم است به همين اکتفا کنيم . در موعظه و نصيحت مي توان از شيوه هاي مختلف تربيتي و استدلال و منطق بهره برد تا ميزان تاثير گذاري افزايش يابد و شخص گناهکار به عواقب و نتايج عمل بهتر پي ببرد .
- مرحله ي سوم : به زور و جبر او را از حرام باز داريم يا به واجب وادار کنيم . اين در صورتي است که بدانيم جز همين ، راه ديگري وجود ندارد . البته اين کار در حوزه ي حاکم و نظام اسلامي و مشروط به اجازه ي اوست .
16. انتخاب روش هاي درست براي انجام ارم به معروف و نهي از منکر بسيار مهم است . زيرا اگر اين وظيفه به روش درست انجام نگيرد ، نتيجه ي معکوس دارد و موجب تنفر و انزجار مي گردد و اخوت اسلامي از بين مي رود .
17. روش هاي امر به معروف و نهي از منکر :
کسي که امر به معروف و نهي از منکر مي کند ، موظف است :
- در انجام آن مرتکب گناهي – مانند دروغ ، توهين و تحقير – نشود .
- مانند طبيبي مهربان رفتار کند .
- مصلحت مخاطب را رعايت کند .
- از خودخواهي و خودستايي بپرهيزد .
- قصدش تنها رضاي خدا باشد .
- خود را منزه از گناه و برتر از گناهکار نبيند .
- اگر بداند و يا احتمال دهد که امر به معروف و نهي از منکر با تکرار ، موثر واقع مي شود ، بايد آن را تکرار کند . |
انديشه و تحقيق
1. کدام خيرها و خوبي ها ست که نياز دعوت به آن ها را بيش تر احساس مي کنيد ؟ بهترين راه دعوت ديگران به کارهاي خوب چيست ؟ راه حل عملي شما کدام است ؟
|
|
نمونه : خواندن نماز – احترام به پدر و مادر – رعايت بهداشت عمومي و ...
- بهترين راه دعوت ديگران به کارهاي خوب اقدام عملي است . |
2. يکي از مصاديق کارهاي خوب ( معروف ) در مدرسه ، محله و شهر شما را که ترک شده ، نام ببريد و راه هاي پيشنهادي براي انجام دادن آن را بيان کنيد .
|
|
نمونه : احترام به بزرگترها – کمک به ايتام – دستگيري از نيازمندان و ... |
3. يکي از مصاديق منکر را که در مدرسه ، محله يا شهرتان بيش تر مشاهده کرده ايد ، نام ببريد و راه هاي عملي براي ترک آن را پيشنهاد دهيد .
|
|
نمونه : بدحجابي – نگاه به نامحرم – رشوه خواري و ... |
4. در رفتار ميان کشورها و ملت ها ، به خصوص قدرت ها ي بزرگ با ساير کشورها چه منکرهايي مشاهده مي کنيد ؟
|
|
نمونه : استعمار و بهره کشي از ملت هاي فقير – زورگويي – تهاجم فرهنگي و ... |
5. آيا مي توان مبارزات ملت فلسطين را مصداقي از امر به معروف به حساب آورد ؟
|
|
بله . مبارزات ملت فلسطين از مصاديق آشکار امر به معروف است . |
خودآزمايي :
1. خداوند براساس ............... دو وظيفه ي مهم براي مسلمانان معين کرده است .
|
|
ج ) پيوند امت اسلامي و هدف مشترک آنان |
2. دعوت به خير ............... است .
|
|
ج ) وظيفه اسلامي |
3. مراحل امر به معروف و نهي از منکر را بنويسيد ؟
|
|
ج ) مرحله ي اول : با شخص گناهکار طوري عمل شود که بفهمد اين عمل به خاطر گناه او بوده است ؛ مانند اين که از او روي بگردانيم يا به او اخم کنيم يا دوستي با او را ترک کنيم .
مرحله ي دوم : با زبان ، او را امر يا نهي کنيم و اگر احتمال مي دهيم با موعظه و نصيحت از گناه دست بر مي دارد ، لازم است به همين اکتفا کنيم . در موعظه و نصيحت مي توان از شيوه هاي مختلف تربيتي و استدلال و منطق بهره برد تا ميزان تاثير گذاري افزايش يابد و شخص گناهکار به عواقب و نتايج عمل بهتر پي ببرد .
مرحله ي سوم : به زور و جبر او را از حرام باز داريم يا به واجب وادار کنيم . اين در صورتي است که بدانيم جز همين ، راه ديگري وجود ندارد . البته اين کار در حوزه ي حاکم و نظام اسلامي و مشروط به اجازه ي اوست . |
4. روش هاي امر به معروف و نهي از منکر را بنويسيد .
|
|
ج) کسي که امر به معروف و نهي از منکر مي کند ، موظف است :
- در انجام آن مرتکب گناهي – مانند دروغ ، توهين و تحقير – نشود .
- مانند طبيبي مهربان رفتار کند .
- مصلحت مخاطب را رعايت کند .
- از خودخواهي و خودستايي بپرهيزد .
- قصدش تنها رضاي خدا باشد .
- خود را منزه از گناه و برتر از گناهکار نبيند .
- اگر بداند و يا احتمال دهد که امر به معروف و نهي از منکر با تکرار ، موثر واقع مي شود ، بايد آن را تکرار کند . |
5. رسول خدا (ص) از بيان اين مثال چه هدفي داشته اند ؟ چه شباهتي ميان سرنشينان کشتي و مردم يک جامعه است ؟
|
|
ج )
- بيان هدف واحد و مسئوليت مشترک در ميان افراد يک جامعه
- هدف واحد دارند .
- به راهنما و هدايت کننده نياز دارند .
- در حفظ و سلامت جامعه مسئوليت مشترک دارند .
- با وجود استقلال در بعضي امور شخصي حق آسيب رساندن به پيکر جامعه را ندارند . |